‘เวลา’ คือสิ่งสำคัญของชีวิต
หลายเรื่องราวในชีวิตที่เรายังคิดตัดสินใจไม่ได้ ‘เวลา’ อาจเป็นทางออกที่ดีที่สุดในแง่มุมที่ว่า เมื่อเวลาผ่านไป เรื่องที่เคยคลุมเครือมักจะชัดเจนยิ่งขึ้น และทำให้เราตัดสินใจได้อีกครั้ง เพราะเวลาเปิดโอกาสให้ตกตะกอนความคิดกับเรื่องที่เคยรู้สึกสับสน จนเกิดเป็นความเข้าใจในท้ายที่สุด เวลายังสะท้อนให้รู้ได้แม้กระทั้งสิ่งที่อยู่ในหัวคิด
เชื่อหรือไม่ แค่วาดหน้าปัดนาฬิกา ก็พอจะบอกใบ้ให้รู้ได้คร่าวๆ ว่า การทำงานของสมองและความจำของเราในตอนนี้ ยังแข็งแรงปกติดีหรือมีบางอย่างผิดแปลกไป
ก่อนเริ่มต้นอ่านบทความ เราอยากให้ผู้อ่านทุกคนหากระดาษเปล่ามาหนึ่งแผ่นพร้อมปากกาหนึ่งด้าม เพื่อลงมือวาดหน้าปัดนาฬิกาทรงกลมขนาดใหญ่หนึ่งเรือน โดยใส่ตัวเลขให้ครบถ้วน แล้ววาดเข็มนาฬิกาบอกเวลา 11 โมง 10 นาที
สำหรับระยะเวลาที่ใช้ในการวาดภาพนี้ ไม่ต้องกังวลเรื่องเวลาว่าจะต้องรีบวาดให้เสร็จเร็วๆ ภายในไม่กี่นาที เพราะไม่มีการจับเวลาใดๆ สามารถใช้เวลาวาดนาฬิกานานเท่าไหร่ก็ได้จนกว่ารู้สึกพอใจ
หากวาดเสร็จแล้วจึงจะอ่านบทความจากนี้ต่อไปได้
ผลลัพธ์สุดท้ายของภาพวาด ควรเป็นภาพหน้าปัดนาฬิกาตามโจทย์ที่กำหนดไว้ คือเส้นวงกลมของหน้าปัดต้องชัดเจนและสมมาตรไม่บิดเบี้ยว ตัวเลข 1 ถึง 12 ต้องอยู่ในทิศทาง (ตำแหน่ง) ที่ถูกต้องของกรอบหน้าปัด เช่น ตัวเลข 12 อยู่ทิศเหนือ ตัวเลข 3 อยู่ทิศตะวันออก ส่วนเข็มนาฬิกาต้องชี้บอกเวลา 11 โมง 10 นาทีพอดี หมายความว่า เข็มยาวชี้ไปยังตัวเลข 2 และเข็มสั้นชี้ไปยังตัวเลข 11
หากภาพนาฬิกาไม่เป็นไปตามนี้ เช่น หน้าปัดบิดเบี้ยวไม่เป็นรูปวงกลม ตัวเลขบอกเวลาขาดๆ เกินๆ ทิศทางของตัวเลขอยู่ผิดที่ผิดทางหรือไม่ตรงตำแหน่ง เข็มนาฬิกาบอกเวลาอื่นซึ่งแตกต่างจากโจทย์ หรืออาจวาดออกมาไม่ได้เลย ในกรณีเหล่านี้ มีความเป็นไปได้สูงว่า ความทรงจำของผู้วาดอาจกำลังมีปัญหาจากความผิดปกติทางกายภาพและการทำงานของของสมอง
ความน่าสนใจของแบบทดสอบนี้จึงอยู่ที่ว่า ‘หน้าปัดนาฬิกา’ กับ ‘ความทรงจำของสมอง’ เกี่ยวข้องกันได้อย่างไร
บุคคลแรกที่นำ ‘นาฬิกา’ มาใช้ประเมินการทำงานของสมอง คือ เฮนรี่ เฮด (Henry Head) นักประสาทวิทยาชาวอังกฤษ เขาต้องการคัดกรองผู้ป่วยที่มีภาวะสูญเสียทักษะจัดวางภาพ โครงสร้าง และที่ว่าง (Constructional Apraxia) จึงเริ่มต้นใช้ทดสอบในปี 1915 โดยวิธีต่างๆ ทั้งให้ผู้ป่วยเขียนบอกเวลา และอ่านเวลาจากหน้าปัด เพราะนาฬิกาคือสิ่งที่ทุกคนคุ้นเคยอยู่แล้วในชีวิตประจำวัน
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/body1-clock.jpg)
Photo: http://ihm.nlm.nih.gov/images/B14056
ต่อมา แมคโดนัล คริทช์ลีย์ (Macdonald Critchley) นักประสาทวิทยาชาวอังกฤษได้พัฒนาวิธีประเมินด้วยการวาดภาพหน้าปัดนาฬิกา โดยให้ผู้ป่วยวาดบอกเวลา ณ ขณะนั้น เขาเรียกวิธีนี้ว่า Free-Drawn Clock เพื่อตรวจหาความบกพร่องการสื่อความด้วยการพูด (Aphasia) และความบกพร่องในการทำกิจกรรมทั่วไปที่เป็นกิจวัตร (Apraxia)
ในเวลาไล่เลี่ยกัน อีดิธ คาเพลน (Edith Kaplan) นักจิตวิทยาชาวอเมริกันผู้บุกเบิกการทดสอบทางประสาทวิทยา ได้เพิ่มเติมรายละเอียดการวาดภาพให้มีมาตรฐานนอกเหนือจาก Free-Drawn Clock โดยให้ผู้ป่วยคัดลองภาพจากหน้าปัดนาฬิกาต้นแบบ และกำหนดเข็มบอกเวลาไว้ที่ 11 นาฬิกา 10 นาที
เหตุผลสำคัญที่ต้องเป็น ‘หน้าปัดนาฬิกา’ ก็เพราะว่า ประกอบด้วยรูปทรงและสัญลักษณ์พื้นฐาน คือ วงกลม ตัวเลข และเส้นตรงหรือลูกศร ซึ่งวาดได้โดยไม่ต้องใช้ทักษะทางศิลปะ อาศัยเพียงความเข้าใจเวลา ซึ่งเป็นพื้นฐานการรับรู้ของมนุษย์ที่ช่วยยืนยันได้ว่า อยู่บนพื้นฐานความเป็นจริงที่มีมาตรฐานอ้างอิงชัดเจนเป็นจุดของเวลา ทั้งหมดเป็นผลรวมสะท้อนการทำงานของสมองอย่างเป็นระบบ ตามองภาพ สมองคิดประมวลผล สั่งการร่างกายให้วาดตามโจทย์ด้วยการระลึกความจำถึงหน้าปัดนาฬิกา
จนกระทั่งในช่วงปี 1980 เคนเนธ ชูล์แมน (Kenneth Shulman) จิตแพทย์ชาวแคนาดา และ มาร์ติน รอธ (Martin Roth) จิตแพทย์ชาวอังกฤษ นำการวาดรูปหน้าปัดนาฬิกา (The Clock Drawing Test หรือ CDT) เป็นแบบทดสอบย่อยใน Mini Mental State Examination (MMSE) หรือชุดแบบประเมินสมรรถภาพของสมองเบื้องต้น ซึ่งนิยมใช้แพร่หลายทั่วโลกจนถึงปัจจุบัน
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/body3-clock.jpg)
นอกจากนี้ การวาดรูปหน้าปัดนาฬิกายังเป็นส่วนหนึ่งของแบบทดสอบทางประสาทวิทยาอื่นๆ อีกมากมาย ทำให้แต่ละแบบทดสอบมีเกณฑ์การแปลผลแตกต่างกันออกไป แต่จุดประสงค์หลักที่ทุกแบบทดสอบมีร่วมกันคือ เพื่อตรวจหาความเสี่ยงเกี่ยวกับภาวะถดถอยหรือความบกพร่องของสมรรถนะทางสมอง (Cognitive Impairment) ภาวะสมองเสื่อม (Dementia) ความบกพร่องเรื่องการรับรู้สิ่งแวดล้อม การกะระยะ และตำแหน่งที่อยู่ของสิ่งรอบตัว (Spatial Dysfunction) และอาการสูญเสียความสนใจครึ่งซีกเนื่องจากความผิดปกติของสมอง (Neglect Syndrome)
สำหรับภาพวาดหน้าปัดที่ผิดไปจากปกติ แบ่งออกเป็น 6 แบบ
(1) ขนาดหน้าปัด (size of the clock) ควรเหมาะสมกับขนาดกระดาษ โดยทั่วไปอนุญาตให้มีเส้นผ่านศูนย์กลางตั้งแต่ 1.5 นิ้ว จนถึง 5 นิ้ว หากวาดใหญ่มากกว่า 5 นิ้ว อาจเสี่ยงต่อโรคอัลไซเมอร์ (Alzheimer’s disease) ส่วนขนาดเล็กกว่า 1.5 นิ้ว มักพบในผู้ป่วยโรคฮันติงตัน (Huntington’s Disease) ซึ่งเป็นโรคทางพันธุกรรมทำให้เซลล์ประสาทค่อยๆ เสื่อมสมรรถภาพ จนเคลื่อนไหวทางร่างกายได้ลำบาก
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/1-size.jpg)
(2) เส้นบิดเบี้ยวเกิดเป็นรูปร่างแปลกตา (graphical difficulties) เพราะควบคุมกล้ามเนื้อได้ไม่ดีหรือมืออ่อนแรง (dysarthria-clumsy hand) ทำให้เขียนเส้นหรือเขียนตัวเลขออกมายึกยือ แม้จะอ่านยากแต่พอมองออกว่าเป็นนาฬิกาที่มีตัวเลขบอกเวลาต่างๆ
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/graphical-difficulties.jpg)
(3) เลือกตอบสนองเฉพาะตัวกระตุ้น (โจทย์) อย่างตรงไปตรงมา (stimulus-bound response) ทำให้ไม่สนใจสิ่งอื่นๆ หรือไม่แปลความหมายของโจทย์ที่ทำให้ภาพหน้าปัดสมบูรณ์ ลักษณะที่พบบ่อย คือ หลังจากได้รับโจทย์ให้บอกเวลา 11 โมง 10 นาที ผู้วาดอาจเขียนเข็มนาทีชี้ไปที่ตัวเลข 10 ซึ่งเป็นอาการในผู้ป่วยโรคพากินสันที่มีภาวะสมองเสื่อมร่วม (Parkinson’s Disease with Dementia)
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/stimulus-bound-response.jpg)
(4) ประมวลความทรงจำ ประสบการณ์ และความรู้ในอดีตบกพร่อง (conceptual deficits) ทำให้วาดนาฬิกาไมได้เลย หรือวาดออกมาไม่เป็นหน้าปัดนาฬิกาที่สมบูรณ์ เช่น ตัวเลขไม่ครบ เข็มนาฬิกาไม่อยู่กึ่งกลาง ผู้วาดอาจอยู่ในภาวะระบบประสาทเสื่อมของโรคพาร์กินสัน
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/conceptual-deficits.jpg)
(5) กะระยะผิดพลาด จัดวางตำแหน่งบกพร่อง (spatial/planning deficits) ความผิดพลาดที่พบส่วนมาก มักเกี่ยวข้องกับตัวเลข เช่น เขียนตัวเลขกองกันด้านเดียวของหน้าปัด ไม่เอียงซ้ายก็เอียงขวา ซึ่งเป็นอาการเด่นชัดของการสูญเสียความสนใจครึ่งซีกเนื่องจากความผิดปกติของสมอง (Neglect Syndrome)
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/spatial-planning-deficits.jpg)
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/Neglect-Syndrome.jpg)
(6) วาดเกิน (perseveration) ผู้วาดมักเขียนเข็มนาฬิกามากกว่า 2 เข็ม หรือไม่ก็เขียนตัวเลขมากกว่า ตัวเลข 12 ซึ่งเป็นไปได้ว่าผู้วาดอาจอยู่ในภาวะของโรคอัลไซเมอร์
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/perseveration.jpg)
แม้ว่าการวาดหน้าปัดนาฬิกาเป็นเพียงแบบทดสอบคัดกรองเบื้องต้น (screening test) เพื่อประเมินความเสี่ยงเท่านั้น ไม่สามารถชี้ชัดหรือตัดสินอาการเจ็บป่วยได้ในทันที เพราะการวินิจฉัยแยกโรคมีขั้นตอนการวิเคราะห์อย่างเป็นระบบตามหลักทางการแพทย์ ซึ่งต้องอาศัยข้อมูลรอบด้านอื่นๆ ประกอบ
![](https://becommon.co/wp-content/uploads/2021/03/body1-clock.png)
แต่การวาดหน้าปัดนาฬิกาที่ดูเหมือนจะไม่มีอะไร กลับกลายเป็นผลลัพธ์ที่บอกความเสี่ยงและความเป็นไปได้บางอย่างจากความผิดปกติทางสมองไว้อย่างเหลือเชื่อ
อ้างอิง
- Donald Eknoyan, Robin A. Hurley, and Katherine H. Taber. The Clock Drawing Task: Common Errors and Functional Neuroanatomy. https://bit.ly/3bNbzWo
- Francis R. Frankenburg. The clock drawing test: A useful screening and teaching tool. https://bit.ly/380o93s
- Lisa A Young. 3 versions of the Clock Drawing Test for cognition. https://bit.ly/3b3YFEd
- Hazan E, Frankenburg F, Brenkel M, Shulman K. The test of time: a history of clock drawing. Int J Geriatr Psychiatry. 2018 Jan;33(1):e22-e30. doi: 10.1002/gps.4731. Epub 2017 May 26. PMID: 28556262.